Marszałkowska i Plac Centralny
Dnia 10 września 1526 r. sejm mazowiecki złożył przysięgę wierności królowi Zygmuntowi Staremu. Od tej chwili Mazowsze stało się częścią Korony Królestwa Polskiego. W Wigilię, 24 grudnia 1529 r., sejm walny obradujący w Piotrkowie potwierdził i ogłosił inkorporację Mazowsza.
Za początek wyodrębniania się Mazowsza z organizmu państwa polskiego należy uznać testament Bolesława Krzywoustego z 1138 r. Drugi etap zaczyna się w 1207 r., gdy Konrad I otrzymał od Leszka Białego w zarząd Mazowsze wraz z Ziemią Chełmińską, Ziemią Dobrzyńską i Kujawami. Od tej chwili aż do 1526 r. trwał proces odwrotny, tj. włączania poszczególnych części dzielnicy do Korony.
W 1351 r. książęta Siemowit III oraz Kazimierz I (warszawski) podporządkowali swoje dzielnice Kazimierzowi Wielkiemu. Nieco później hołd z całego Mazowsza złożył Kazimierzowi Wielkiemu Siemowit III (ok. 1320–1381), w zamian za co otrzymał Płock i Zapilicze. Układ Kazimierza z Siemowitem przewidywał podległość Mazowsza królowi Kazimierzowi i jego męskim potomkom.
Po bezpotomnej śmierci Kazimierza, 5 listopada 1370 r., Mazowsze uzyskało pełną suwerenność, która była różnie respektowana przez kolejnych polskich monarchów, przeważnie uważających, że Mazowsze jest lennem Korony Polskiej. Proces inkorporacji ziem mazowieckich rozpoczął się w 1462 r. poprzez wyłączenie z Mazowsza ziemi rawskiej i gostynińskiej, z których utworzono województwo rawskie. W 1476 r. nastąpiło wcielenie do Korony ziemi sochaczewskiej, włączonej w skład województwa rawskiego. W 1495 r. ziemię płocką oraz zawkrzeńską (tj. za Wkrą) włączono do Królestwa, tworząc województwo płockie. Po wcieleniu do Korony w 1526 r. pozostałych ziem Mazowsza, w tym Warszawy, utworzono województwo mazowieckie.
Stopniowo następowało ujednolicanie Mazowsza z resztą państwa pod względem ustrojowym i administracyjnym. Szlachta prowincji otrzymała takie same przywileje jak szlachta koronna. Oddzielny sejm mazowiecki funkcjonował do 1540 r., później przekształcił się w sejmik generalny prowincji. W 1577 r. Mazowsze przyjęło prawo polskie, zachowując jednak pewne odrębności, tzw. ekscepty mazowieckie.
W okresie od 1194 r. do 1526 r. (332 lata) Mazowsze było odrębnym od Korony Polskiej bytem politycznym, choć najczęściej zhołdowanym przez polskich władców. Prowadziło własną politykę zagraniczną, m.in. wobec Krzyżaków, z którymi wielokrotnie zawierało sojusze, a także korzystało z tamtejszych wzorców w zakresie lokacji miast (prawo chełmińskie) i budownictwa. O ile książęta mazowiecko-czerscy prowadzili na ogół politykę przyjaznej współpracy z Koroną, o tyle książęta mazowiecko-płoccy skłaniali się raczej ku zbliżeniu z Krzyżakami.
Władcy poszczególnych części Mazowsza prowadzili politykę z punktu widzenia interesów dzielnicy, którą władali, ale także całej Polski. W pewnych okresach zabiegali o osobiste korzyści i godności ogólnopaństwowe. W czasie rozbicia dzielnicowego mazowieccy książęta Konrad I, Konrad II i Bolesław II byli pretendentami do tronu krakowskiego, a później konkurowali o tę godność z Jagiellonami. Trzech Piastów mazowieckich — Henryk Siemowitowicz, Aleksander Siemowitowicz i Kazimierz III Bolesławowic — uzyskało godność biskupią, a jeden z nich, Aleksander (1394/1395–1444), w 1423 r. został biskupem trydenckim, a w 1440 r. mianowany przez papieża Feliksa V kardynałem. Zmarł w Wiedniu 2 czerwca 1444 r. i jako proboszcz kościoła parafialnego św. Szczepana został pochowany w tej świątyni (obecnie katedra wiedeńska).
Historyczną ciekawostką jest fakt, że własnością książąt mazowieckich było terytorium oddalone od granic Mazowsza o ok. 200 km — Księstwo Bełzkie, wyodrębnione z dawnego Księstwa Halicko-Włodzimierskiego. Po inkorporacji Mazowsza w 1526 r. terytorium to przekształcono w województwo bełzkie, istniejące do końca Rzeczypospolitej szlacheckiej. Przynależność Księstwa Bełzkiego do Mazowsza była widoczna m.in. w książęcej tytulaturze.
Tytulatury ruskiej używali m.in. Siemowit IV (ok. 1352–1426) — dux Mazovie et Russiae, Aleksandra Olgierdówna (1368/1370–1434) — ducissa Dei gratia Masoviae, Russiae, Belze, Siemowit V (ok. 1389–1442), Włodzisław I (ok. 1406/1409–1455), a także Bolesław IV (ok. 1420–1454) — dux Masoviae et Russiae terrarum. Tytulaturę mazowiecko-ruską stosowała również Anna Konradowa (1475/1476–1522), m.in. na swojej średniej pieczęci herbowej, oraz jej córka Anna Konradówna (1498–1557): „Anna, z Bożej łaski księżna Mazowsza i Rusi” (Anna Dei gratia dux Mazoviae Russiae). Anna Konradówna Odrowążowa była córką Konrada III i Anny Konradowej z Radziwiłłów oraz siostrą dwóch ostatnich piastowskich władców Mazowsza. Była zarazem ostatnią przedstawicielką tej gałęzi Piastów.
Ostatnimi męskimi przedstawicielami mazowieckiej linii Piastów byli książęta Stanisław i Janusz. Starszy z nich, 24-letni Stanisław, zmarł 8 sierpnia 1524 r. Młodszy, 25-letni Janusz III, zmarł w nocy z 9 na 10 marca 1526 r. Bracia nie byli żonaci i nie pozostawili potomstwa. Obaj zostali pochowani we wspólnym grobowcu w warszawskiej kolegiacie św. Jana Chrzciciela (obecnie bazylice mniejszej). Płytę nagrobną ufundowała księżna Anna Konradówna w latach 1526–1528. Jest to wybitne dzieło i najprawdopodobniej najwspanialsza ze wszystkich rzeźb fundacji książąt mazowieckich. Płyta wykonana jest z czerwonego marmuru i obecnie — niestety — pozbawiona architektonicznego obramowania. Jej autorem był najprawdopodobniej Bernardino de Gianotis. Swobodne ułożenie postaci zwróconych ku sobie i splecionych w braterskim uścisku świadczy o nowatorstwie tego renesansowego dzieła. Portretowa indywidualizacja twarzy, doskonale oddane maksymiliańskie zbroje oraz precyzja opracowania detalu składają się na wysoką klasę artystyczną nagrobka, symbolicznie zamykającego dzieje mazowieckich Piastów.
Anna Konradówna Odrowążowa (1498–1557) zmarła po 26 stycznia 1557 r. w jednym z dóbr swego męża na Rusi. Miejsce jej pochówku nie jest znane. Prawnuczką Anny Konradówny była Zofia Ostrogska (1595–1622), wydana za mąż w lutym 1613 r. za Sebastiana Lubomirskiego, starostę sądeckiego i spiskiego. Wniosła w posagu 18 miast, 313 wsi i 163 folwarki w Małopolsce i na Ukrainie. Jej drugim synem był Jerzy Sebastian Lubomirski (1616–1667), a wnukiem — Stanisław Herakliusz Lubomirski (ok. 1642–1702), jeden z najlepiej wykształconych magnatów polskich XVII w. i twórca warszawskich Łazienek.
Dr hab. Lech Królikowski
