Artyści w Powstaniu Warszawskim

80 lat temu, 1 sierpnia 1944 r. o godzinie 17:00, rozpoczęło się Powstanie Warszawskie, które trwało do 3 października, czyli aż 63 dni. Powstanie zakończyło się militarną klęską, ale nie zmienia to faktu, że było fenomenem na skalę europejską. W Powstaniu Warszawskim z bronią w ręku walczyli również artyści: aktorzy, pisarze, poeci, malarze i muzycy. Większość z nich podlegała Biuru Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej.

Podczas powstania napisano kilkadziesiąt wierszy, piosenek, zorganizowano ponad 50 spotkań estradowych z artystami, wiele koncertów, nadano kilkaset audycji Polskiego Radia i radiostacji „Błyskawica”. Niemożliwym jest wymienienie wszystkich artystów biorących udział w powstaniu, dlatego skupie się tylko na kilku z nich.

Krystyna Krahelska ps. „Danuta” znana każdemu, bowiem to właśnie jej twarz ma Pomnik Syreny nad Wisłą. Była ona łączniczką do specjalnych poruczeń, sanitariuszką 1108 plutonu Dywizjonu „Jeleń”, który atakował Dom Prasy przy Marszałkowskiej 3/5. Zginęła już 2 sierpnia, ale zdążyła napisać słowa i muzykę do jednej z bardziej znanych piosenek powstańczych: Hej chłopcy, bagnet na broń. Inna bardzo znana powstańcza piosenka Sanitariuszka Małgorzatka opowiada o sanitariuszce Janinie Załęskiej- Niewiarowskiej ps. „Małgorzata”. W czasie powstania opiekowała się kompozytorem Janem Markowskim ps. „Krzysztof”, który napisał utwór aby odwdzięczyć się za opiekę. W czasie pobytu w szpitalu napisał również Marsz Mokotowa.

Krzysztof Kamil Baczyński ps. „Krzysztof”, zginął z bronią w ręku 4 sierpnia w Pałacu Blanka. Tadeusz Gajcy ps. „Karol Topornicki” i Zdzisław Stroiński ps. „Marek Chmura” zginęli razem 16 sierpnia w domu przy ul. Przejazd 3. Helena Grossówna, czyli „najpiękniejszy uśmiech Warszawy” ps. „ Bystra”, porucznik AK, dowodziła oddziałem kobiecym w ramach batalionu „Sokół”. Szczęśliwie przeżyła wojnę, ale już nigdy nie odzyskała swojej pozycji w filmie i w teatrze. Ciekawostką jest fakt, że zagrała matkę Jacka i Placka w filmie „O dwóch takich co ukradli księżyc” z 1962 r.

Zbigniew Rakowiecki ps. „Leszek” walczył w działającym na Ochocie IV obwodzie „Grzymała” Warszawskiego Okręgu AK, kompania-pluton 403. 4 sierpnia podczas rzezi Ochoty rosyjskie siły SS-RONA, współpracujące z Niemcami, pojmały ok. 25- osobową grupę mieszkańców ul. Kopińskiej 14 i wybrawszy 7 mężczyzn dokonały na nich egzekucji. Jedną z ofiar był właśnie Rakowiecki. Inna wersja mówi, że aktor został wyrzucony z mieszkania przez okno, następnie bity karabinami a na koniec poderznięto mu gardło. Ciało spalono wraz z ciałami innych ofiar rzezi. Jego żona Karolina Lubieńska , również wałcząca w powstaniu, przeżyła wojnę. Mariusz Maszyński – również ofiara rzezi Ochoty (dokonanej przez Rosjan i Ukraińców z brygady SS-RONA) został rozstrzelany wraz z żoną i dwiema siostrami. Franciszek Brodniewicz, zajmował się odnajdywaniem i dostarczaniem zrzutów broni dla walczących powstańców – zmarł 17 sierpnia na zawał serca spowodowany wybuchem bomby lotniczej na podwórzu przy ul. Złotej.

W wyniku wybuchu bomby zegarowej, umieszczonej w niemieckim czołgu pułapce na ul. Kilińskiego, zginął aktor Józef Orwid, a wraz z nim 300 innych osób. W powstaniu brał również udział Adam Brodzisz ps. „Bonzo” – oficer kompanii saperów pułku „Baszta”, oraz jego żona Maria Bogda – sanitariuszka. Łączniczką Wojskowej Służby Kobiet była Maria Gorczyńska, Alina Janowska – łączniczka 8 kampanii batalionu „Kiliński”, Irena Kwiatkowska ps. „Basia”, Danuta Szaflarska ps. „Młynarzówna” oraz Mira Zimińska-Sygietyńska, która występowała na barykadach i w powstańczych szpitalach oraz w Teatrze Frontowym. Na powstańczych scenach występowało wielu artystów, ale to chyba Mieczysław Fogg ps. „Ptaszek”- był jedynym z najpopularniejszych piosenkarzy występującym na koncertach dla walczącej Warszawy. Wziął udział w 104 występach w schronach, szpitalach polowych i na barykadach.

Na koniec chciałabym przypomnieć postać zapomnianego już dziś przedwojennego refrenisty Alberta Harrisa (Aron Hekelman), który pod koniec Powstania Warszawskiego skomponował muzykę i napisał słowa jednej z najpiękniejszych piosenek poświęconych miastu, swoistego wyznania miłosnego warszawiaków – Piosenki o mojej Warszawie. Już w 1944 r. w Moskwie została ona nagrana na płytę i początkowo miała być prezentem dla Dywizji Kościuszkowskiej (jej nieoficjalnym hymnem), ale ponieważ bracia Harris nie pojawili się w Baku na spotkaniu z żołnierzami i uciekli ze Związku Radzieckiego, więc wszystkie ich piosenki wykreślono z programu orkiestry. Potem wykonywane były bez podania nazwiska twórców, zaś sam Harris w 1945 r. przekazał utwór Mieczysławowi Foggowi, darowując mu pierwszy powojenny przebój i jedną z ważniejszych piosenek w całym artystycznym dorobku.

Ja wiem, żeś ty dzisiaj nie taka

Że krwawe przeżyłaś już dni

Że rozpacz ból cię przygniata

Że muszę nad tobą zapłakać

Lecz taką, jak żyjesz w pamięci

Przywrócę ofiarą swej krwi

I wierz mi, Warszawo, prócz piosnki i łzy

Jam gotów ci życie poświęcić.

Małgorzata Jaworska Gilde